Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

CÁC CỐ TRONG LÀNG



THÁI VĂN SINH

Ở miền Trung chúng tôi, những người cao tuổi thường được gọi là “Cố” thay cho gọi là “Cụ” như ở miền Bắc. Danh xưng “Cố” thường gắn với người đã bước qua tuổi 70 hoặc đã có chắt bế bồng. Tiếng “Cố” mộc mạc không chỉ phân định thế thứ gia tộc “tứ đại đồng đường”, mà còn là sự kính ngưỡng trọn vẹn của làng xóm dành cho các bậc cao niên.

Hơn nửa thế kỷ qua, trong ký ức tôi vẫn vẹn nguyên hình ảnh các cụ cao niên, những “tượng đài” mẫu mực của làng. Ngày ấy với lũ trẻ chúng tôi, sự kính trọng dành cho người già là một mạch ngầm tự nhiên thấm sâu vào mỗi hành vi, nếp nghĩ. Mỗi khi gặp các cố, chúng tôi thường cúi đầu chào lễ phép. Trong mắt chúng tôi, các cố không chỉ có vị thế tôn nghiêm, mà còn là người dẫn dắt, định hướng hành vi và trao truyền những bài học giá trị về kinh nghiệm đời sống, về đạo đức làm người. Thời ấy, các cố của làng Mỹ Lộc không nhiều vì ngày đó, tuổi thọ trung bình còn khá thấp, 70 tuổi đã là “xưa nay hiếm”. Tuy ít, nhưng mỗi cố là một khuôn hình ấn tượng trong những thước phim tuyệt đẹp về ký ức làng quê xưa của tôi.

Người đầu tiên phải kể đến là cố Ứng, “người xuất ngoại” sớm nhất của làng. Cố có dáng người đậm, trên 70 nhưng trông vẫn vạm vỡ như thanh niên, ngực nở vồng, bắp tay cuồn cuộn gân săn chắc. Rõ ràng chỉ có trời phú mới có được sức khỏe và thể hình như vậy. Cố là người làng duy nhất được “xuất ngoại” cho đến thời điểm đó. Năm 1925, vì có sức khỏe hơn người, cố được tuyển mộ sang Lào làm phu lục lộ xây dựng đường 13. Phiêu bạt ở Lào gần 10 năm, năm 1930 cố mới về nước. Tài sản ấn tượng nhất mà cố mang về làng lúc đó là một cái búa tạ và một cây xà-beng thép mà cố từng dùng khai thác đá làm đường ở Lào. Cái búa được cố đeo qua cổ nằm ngay trước ngực bằng một sợi dây rừng như phụ nữ đeo dây chuyền, còn cây xà-beng thì cố vác qua vai, đầu phía sau treo bọc đồ. Cứ thế cố đi bộ từ Thà Khẹc (Lào) về làng mất cả tháng trời. Người làng kể khi về đến đầu làng trông cố giống như Sa Tăng đưa sư phụ đi thỉnh kinh trong phim Tây du ký. Những chuyện ở xứ Lào cố kể cho người làng nghe mãi không chán từ lúc về làng cho đến lúc tôi đã là một thiếu niên. Cố nói Rú Trốc làng ta có rất nhiều đá, cố chịu khó mang cái búa, cái xà-beng về là để khai thác đá làm nhà. Và đúng như vậy, với sức khỏe hơn người, cố đã khai thác đá dựng nên một căn nhà khang trang cho mình và khai thác đá để bán cho người trong làng làm nhà. Không chỉ là một lực điền mà cố rất tinh thông về địa lý, phong thủy. Người trong làng muốn đào ao, đào giếng đều phải mời cố xem mạch nước, chỉ chỗ đào. Nhà ai cần xem hướng nhà, hướng mộ, xem ngày, giờ cũng đều nhờ cố. Nghe nói những năm bên Lào cố ở cùng một người rất giỏi Nho-Lý-Số nên học hỏi được nhiều điều. Tôi nhớ năm 1971, khi gia đình tôi ra ở riêng, bố tôi đã nhờ cố xem vị trí đào giếng lấy nước ăn và vị trí đào ao lấy nước tưới chè. Cố hì hụi khảo sát khắp vườn một cách thần bí rồi đóng cọc đánh dấu nơi đào giếng, nơi đào ao. Giếng đá ong nước mát ngọt không phèn, ao nước mạch luôn tuôn trào, tát mãi không cạn. Đến bây giờ hơn nửa thế kỷ giếng, ao vẫn còn, mỗi lần về quê nhìn giếng, nhìn ao lại thấy bóng dáng của cố Ứng như đang ở đâu đó vạm vỡ, thông tuệ.

Nếu như cố Ứng là “người xuất ngoại” đầu tiên của làng thì cố Thịnh lại là “lão nông tri điền” nhất làng. Cố có dáng cao gầy mảnh khảnh, khuôn mặt rất nghiêm khắc, hình như lúc nào cũng suy tư điều gì đó, giống một công chức hơn là một lão nông. Cố có một cơ ngơi hoành tráng nhất làng với căn nhà gỗ năm gian, sân phơi, giếng nước, ao cá và đặc biệt là một khu vườn rộng hơn 10 sào Trung Bộ như một khu rừng với gần như đầy đủ các loại cây trái. Vì cơ ngơi này mà năm cải cách ruộng đất gia đình cố suýt bị quy địa chủ, may mà nhờ năm đói 1945, nhà cố phát chẩn cứu gần cả làng nên chuyện đấu tố cũng không quyết liệt, sau đó được xét quy sai, yên lành thoát khỏi giai đoạn giông bão đó của lịch sử. Thời Hợp tác xã không có ruộng riêng, làm ăn tính công điểm nên không thể hiện được sự “tri điền” của cố, chỉ nghe người làng nói rằng trước đây, ruộng nương nhà cố năm nào cũng được mùa và mùa nào cây ấy “không cho đất nghỉ”. Vì thế lũ trẻ chúng tôi không được thấy cố giỏi làm ruộng mà chỉ thấy cố giỏi làm vườn. Để thoát ngập úng mùa mưa và trữ nước mùa hè, bốn phía xung quanh vườn nhà cố đều có mương rộng trên 2m, sâu 1,5m, bờ ngoài trồng tre làm hàng rào, bờ trong trồng tro kè lấy lá lợp nhà. Hệ thống mương này thông vào một cái ao lớn ở phía Bắc vườn gần giếng làng. Mùa mưa, nước trong vườn rút sạch vào ao, không làm úng nước cây cối. Mùa hè, cố cho tát nước từ ao tưới dẫn vào từng mương nhỏ đi khắp vườn nên dù cả làng cây cối khô cháy thì vườn cố vẫn cứ xanh mát. Vườn được quy hoạch rất khoa học, 5 sào phía sau đất cát pha hơi cao có nhiều cây to um tùm như một khu rừng thì trồng dứa. Phía trên tán cây che kín, phía dưới rễ cây giữ nước, lá cây rụng cả lớp dày làm mùn nên dứa luôn nhiều quả. Hơn 5 sào phía trước lại phân ra hai khu vực, một khu vực thấp trồng chè, trầu, cau; khu vực còn lại trồng đủ loại cây ăn quả như cam, bưởi, thị, na, hồng, nhãn, mít. Mùa nào thức ấy vườn đều có cây trái đưa đi bán hoặc thương lái đến thầu mua.

Tuổi thơ của trẻ làng tôi xem vườn cố Thịnh như là “khu vườn cổ tích”. Vì vườn quá rộng nên nhiều khi chúng tôi vẫn đột nhập được vào chơi, trộm dứa, trộm mít mà người nhà không biết. Để chăm sóc được khu vườn này, cố đã rèn luyện con cháu trong nhà một thói quen lao động nghiêm khắc, phân công, phận nhiệm rất hợp lý, hiệu quả. Cố thường nói “một người lo hơn cả kho người làm”. Tháng 12/2025, khi đến Đông Bắc Thái Lan tham quan vườn và nghe lão nông Vongsathit Morarath, lão nông tiêu biểu của vùng Akat Amnuai nói về chuyện làm vườn thì thấy chẳng khác những gì cố Thịnh đã từng làm cách đây 60 năm trước [1]. Đây là điều rất đáng để suy ngẫm một cách nghiêm túc.

Cùng với hai cố ông kể trên thì không thể không kể về cố Lương, cố bà mẫn tiệp nhất của làng. Dù đã cao tuổi và kinh tế sa sút nhưng thời ấy cố Lương vẫn giữ được phong độ quý phái, sang trọng một thời. Nghe người làng kể cố là người Đồng Môn ngoài Thạch Hà, năm 1936 từng đạt giải cuộc thi người đẹp do Pháp tổ chức. Cố từng cùng chồng và gia đình sống tại Tourane (tên của Đà Nẵng xưa) nhiều năm, giao tiếp, học hỏi, trải nghiệm nhiều nên về nữ công gia chánh ở cái làng quê này chẳng có ai bằng. Làng tôi trồng nhiều bí nhưng chẳng ai biết chế biến gì ngoài kho, xào, nấu canh. Cố đã thu mua về và làm mứt bí bán vào các dịp lễ tết, biến một thứ quả không mấy tiền bỗng nhiên có giá trị gia tăng đột biến. Về sau nghề làm mứt bí đã phổ biến cả làng, ngoài phục vụ cho gia đình thì còn kiếm được một khoản tiền để cải thiện cuộc sống. Con sứa ngày xưa người làng biển Nhượng thường gánh bán cho dân làng để chế biến nuôi lợn và gà vịt vì nó ngứa và chẳng có vị gì. Cố mua về dùng lá cây lấu vốn có rất nhiều trong làng để xử lý và chế biến thành một món ăn ngon tuyệt. Về sau cả làng học theo và món sứa lá lấu trở thành quen thuộc của gia đình những đứa trẻ trâu chúng tôi. Ngày nay vào nhà hàng đặc sản ăn món sứa, lại nhớ xưa nó chỉ là món ăn bình dân do cố Lương bày cho dân làng. Không chỉ vậy, vào dịp Tết cố còn trổ tài làm đủ các loại bánh được chế biến từ các vật liệu trong làng như gạo nếp, đậu xanh, lạc, mật mía... Tôi nhớ mãi những cái khuôn bánh bằng kim loại với đủ các hình thù làm ra những chiếc bánh không khác ngày nay là mấy. Nghe nói những cái khuôn bánh đó cố mua ở Huế của một gia đình người Pháp hồi hương về cố quốc. Nhưng với trẻ thơ của chúng tôi, nhớ nhất về cố Lương vẫn là những buổi cố kể chuyện. Cố thuộc làu Truyện Kiều, truyện Tống Trân Cúc Hoa, truyện Lương Sơn Bá, Chúc Anh Đài và rất nhiều truyện cổ tích. Thời đó không có ti vi, điện thoại, sách vở cùng nhiều trò giải trí như bây giờ, lại là thời chiến nên đèn dầu cũng chỉ dành cho học sinh học bài, tối đến cả làng buồn thiu, im ắng chìm trong bóng tối. Vì thế cứ vào dịp có trăng, bọn trẻ và rất nhiều người làng đủ các độ tuổi thường đến nhà cố Lương để xin cố kể chuyện như là một sinh hoạt giải trí. Tôi nhớ mọi người ngồi bệt giữa sân nhà cố, trước căn hầm chữ A nghe cố kể chuyện đến tận khuya. Nhiều hôm đông quá, xã đội phải cho người đến yêu cầu giải tán vì thời chiến tụ tập đông, nhỡ có máy bay ném bom hay pháo kích thì không an toàn. Những câu chuyện của cố sâu đậm đến mức sau hơn nửa thế kỷ, người làng khi họp họ, giỗ chạp gặp cháu chắt cố vẫn nhắc lại chuyện này. Có thể nói cố Lương đã dệt nên ký ức tuổi thơ tuyệt đẹp của lũ nhi đồng làng Mỹ Lộc chúng tôi những năm lửa đạn.

Làng còn có khá nhiều cố với những điều rất đặc biệt như cố Yên Khước thợ mộc, cố Hoạch đốt lò vôi, cố Bát Huỳnh đan lát, cố Tâm thợ xây… Nhưng có lẽ phải để dịp khác lại kể tiếp vậy.

T.V.S

Chú thích:

[1] Xem thông tin ở đây: https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/thai-lan-mot-goc-nhin-khac-d793187.html

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét